صادق حیدری نیا
تماس با من
پروفایل من
نویسنده (های) وبلاگ صادق حیدری نیا
آرشیو وبلاگ
      گردش در طبیعت ایران (سفرنامه‌هایی از دریچه‌ی تاریخ و طبیعت ایران و جهان)
ندیدنی های مدینه! نویسنده: صادق حیدری نیا - ۱۳٩۱/٦/۱۳

قسمت دوم 

مثل همیشه بقیه سفرنامه عمره را با تأخیر می‌نویسم. اما از آنجایی که تصاویر و مطالب جالبی درباره مدینه در این بخش نوشته‌ام، مطمئنم که خوانندگان، این تأخیر را خواهند بخشید. زیرا در این قسمت، تصویری از مدینه ارائه کرده‌ام که کمتر زائری آن را می‌بیند؛ عکسها نیز مؤید این ادعا خواهد بود. در بخشی از این سفرنامه، ندیدنی‌های مدینه به تصویر کشیده شده است.


به‌رغم خستگی گروه و وجود اطفال در بین مسافران، کمتر از یک ساعت پس از استقرار در هتل الیاس العالمی در مدینه، تمام اعضای کاروان برای زیارت مسجدالنبی در لابی هتل حاضر شدند. فاصله هتل تا قسمت اصلی مسجد النبی (باب‌های منتهی به روضه) حدود بیست دقیقه بود. در واقع هتل الیاس العالمی در بیرونی‌ترین حلقه هتل‌های منطقه مرکزی و در ضلع غربی مسجدالنبی واقع شده بود. حال آنکه هسته مرکزی مسجدالنبی به ویژه ورودی‌های مربوط به خانم‌ها در سمت شرق صحن قرار داشت. به این ترتیب، اعضا، برای هر بار رفت و آمد به مسجد و ادای فریضه جماعت، حدود سه ربع ساعت وقت صرف می‌کردند که این موضوع با توجه به گرمی هوا به ویژه در ساعات میانی روز و خستگی ناشی از پیاده‌روی، مشکلاتی را به همراه داشت.

همراهان با توضیحات حاج آقای موسویان وارد صحن مسجدالنبی شدند و ایشان به طور اجمال موقعیت باب‌ها، قبرستان بقیع، گنبد خضرا، گنبد محراب عثمانی و روضه مبارکه را بیان کردند. سپس هر یک از اعضا برای زیارت و اقامه نماز، در میان انبوه زائران خلوتگهی برای نیایش برگزید. پس از بازگشت به هتل و صرف شام، چراغ اغلب اتاق‌ها پیش از ساعت ده شب خاموش شد. هرچند که خستگی روز اول مسافرات، مجال هر حرکتی را از همسفران سلب کرده بود اما به گمانم عادت بدن به ساعت ایران هم در این قضیه بی‌تاثیر نبود.

نخستین قرار جمعی برای زیارت بقیع، سحرگاه روز سیزدهم اردیبهشت تعیین شد. این بار نیز اغلب افراد در ساعت سه و چهل و پنج دقیقه بامداد در لابی هتل حاضر شدند. قبرستان بقیع هر روز از اذان صبح تا حدود ساعت نه صبح به روی زائران باز می‌شد با این استثنا که بانوان اجازه ورود به آن را نداشتند. حق بالا آمدن از پله‌ها نیز ـ که پیش از این جاری بود ـ از آنان سلب شده و در واقع رؤیت داخل قبرستان به ویژه قبور ائمه شیعه علیهم السلام برای آنها مقدور نبود. به حسب عادت سفرنامه‌هایم، تصمیم داشتم کمی هم درباره تاریخچه‌ی مسجدالنبی(ص) و قبرستان بقیع بنویسم اما هر کسی که به این وادی مقدس قدم می‌گذارد با در دست داشتن کتابچه‌ها و بهره‌مندی از توضیحات روحانی و راهنمای کاروان، عملا این اطلاعات را کسب می‌کند به همین دلیل تجربه‌هایی را در اینجا می‌نویسم که ممکن است در جای دیگری وجود نداشته باشد و به کار مسافران و زائران آتی بیاید.

مسجد، خانه و نهایتاً مزار رسول اکرم(ص) و سایر آثار اسلامی در طول قرون به دست حاکمان و خلفا بارها تغییر شکل و اغلب گسترش یافته است. هرچند که این بنا و بسیاری از آثار مهم دیگر در سطح شهر مدینه همگی یادگار نخستین سالهای تاریخ اسلام هستند اما باید تذکر دهم که این شهر تقریباً فاقد اثر تاریخی برجسته‌ای است. زیرا غالب بناها در دو سده اخیر تخریب و با ابعاد و اشکال نو مجدداً بازسازی شده‌اند. لذا بیش از آنکه بناها در مدینه تاریخی باشند، نام‌ و موقعیت آنها، یادآور تاریخ است. از سوی دیگر، چیزی به نام منظر بنا در دو شهر مدینه و مکه وجود ندارد به همین سبب مسجدالنبی و مسجد الحرام با تعداد زیادی از هتل‌ها و برج‌های نوظهور محاصره شده‌اند؛ با این حال وضع مدینه از این جهت بهتر از مکه است. تاریخی‌ترین بخش فعلی مسجد، مربوط به روزگار امپراطوری عثمانی (ترکیه) است که مانند الگویی برای توسعه مسجد از سبک معماری آن تقلید شده است. لذا در بنای کنونی آن که در سال‏هاى اخیر گستره‌اش به حدود یک صد هزار متر مربع رسیده، هنر معماری عثمانی کاملا مشهود است. این بنای عظیم در حال حاضر دارای ده مناره با بیش از یکصد متر ارتفاع و یکصد و نود و هفت گنبد است که پایین‌تر از گنبد خضرا واقع شده‌اند. گنبد نقره‌ای رنگ کوچکی هم که جایگاه محراب نسبتا جدید را نشان می‌دهد در سایه گنبد خضرا به چشم می‌خورد.

یکی از برنامه‌های منظمی که برای زائران در مدینه اجرا می‌شود، زیارت دوره است. در این برنامه از مهم‌ترین و مقدس‌ترین اماکن شهر بازدید می‌شود. این زیارت برای بافت تاریخی مسجد النبی به صورت پیاده و برای سایر آثار با اتوبوس انجام می‌شود. در بافت منتهی به حرم نبوی، آثار زیر قرار دارد:

مسجد المصلی یا مسجد الغمامه که در سمت غرب مسجد النبی و به فاصله چهارصد متری آن واقع است و معمولا هنگام نمازهای یومیه باز است.

مسجد الامام علی بن ابیطالب(ع) که در شمال غربی «مسجد الغمامه» و در فاصله تقریبا 90 متری آن واقع است. اکنون مساحت این مسجد بزرگتر از مساحت مسجد اصلی است و به تازگی تجدید بنا شده، اما اغلب بسته است.

مسجد ابوبکر که در مقابل مسجد غمامه قرار دارد و مسجدی کوچک با یک گنبد و یک مناره است. این مسجد از حیث معماری تا حدودی شبیه مسجد غمامه است و اغلب اوقات بسته می‌باشد.

مسجد السقیا در غرب مسجد شریف نبوی و در فاصله 2100 متری آن واقع است. این مسجد با داشتن سه گنبد (که بزرگترین آنها گنبد میانی است) از حیث معماری نظرها را به خود جلب می‌کند. در حال حاضر این مسجد در مجاورت ایستگاه راه آهن عثمانی و در سمت جنوب آن واقع است.

مسجد الاجابه یا مسجد مباهله در شمال شرقی مسجد نبوی و در مسافتی ـ تقریبا ـ 650 متری آن واقع است. مباهله میان پیامبر(ص) و هیأت مسیحیان نجران، در این مسجد به وقوع پیوست.

بازدید از سایر اماکن مهمی که در بیرون از این منطقه واقع شده طی برنامه‌ای یکروزه برای تمام کاروان‌ها اجرا می‌شود. مسجد قبا، مسجد ذوقبلتین، مساجد سبعه (موضع غزوه خندق)، کوه احد و قبرستان آن، از جمله آثاری است که در برنامه زیارت دوره قرار می‌گیرد. مهم‌ترین و جذاب‌ترین بخش این بازدیدها برای ایرانی‌ها، رفتن به باغ و مسجد شیعیان است که بعضی کاروان‌ها در انجام آن کوتاهی می‌کنند.

برای کاروان یک زیارت دوره‌ی ویژه هم در نظر گرفته شد که شامل بازدید از مواضع تاریخی و آشنایی با شهر مدینه از داخل اتوبوس بود! زیرا در اغلب نقاط از ماشین پیاده نشدیم. در پایان همین برنامه، بازدید نیم‌ساعته از مسجد شیعیان گنجانده شده بود.

اما ندیدنی‌های مدینه!

به سبب قرار گرفتن مدارس دینی عربستان در مدینه، وجود وزارت امر به معروف در آن و حضور طلبه‌های وهابی از سراسر عالم اسلامی در این شهر، چهره‌ی مدینه از جهاتی با مکه متمایز است. زائری که وارد این شهر می‌شود با انبوهی از رجال و روحانیون سنی مواجه می‌شود که در گوشه کنار مسجدالنبی و سراسر بافت زیارتی به چشم می‌خورند. در پسِ آخرین حلقه‌ی هتل‌ها، مدارس دینی، دانشگاه علوم دینی و موزه‌ی تعلیم و تربیت واقع شده است اما اگر پای را از این حوزه فراتر بگذارید، چیزهایی را می‌بینید که انتظار آن را ندارید.

من و خانواده‌ام به همراه دو تن از دوستان همسفر (علیرضا و همسرش سارا)، پس از آشنایی با راننده‌ای شیعی از او خواستیم ما را به یکی از خیابان‌ها بسیار مدرن مدینه ببرد. او پس از نشان دادن چند نقطه از شهر از جمله بخش‌هایی از کوه احد که نورپردازی زیبایی در شب داشت و آبنماها و آبشارهای مصنوعی که در چند نقطه شهر ایجاد شده بود، ما را به شارع بن سلطان برد. در این خیابان رستوران مک دونالد، کی اف سی و کافی‌شاپ‌ها قرار داشت. همچنین مهم‌ترین مارک‌ها و فروشگاه‌های لوکس، در این بلوار زیبا به چشم می‌خورد. اما فراتر از این موارد، آدم‌ها و رفتارهای متفاوت آنها جلب توجه می‌کرد. همه‌ی ما بارها و بارها شنیده بودیم که در مکه و مدینه، نماز اول وقت از چنان اهمیتی برخوردار است که فروشندگان، اجناس را از دست مشتری گرفته و کار را تعطیل می‌کنند تا به نماز برسند و باز شنیده بودیم که ایرانی‌ها در پشت درهای بسته‌ی فروشگاه‌ها می‌ایستند تا نماز تمام شود و خرید کنند! هرچند که اینها بخشی از حقیقت ماجراست اما تمام ماجرا نیست! زیرا در خیابان مذکور، سعودی‌های زیادی وجود داشتند که در پشت در بسته‌ی رستوران مک‌دونالد داخل اتومبیل‌های گران‌قیمت خود نشسته (لاین مخصوص خرید غذا با خودرو) و منتظر آغاز به کار رستوران بعد از وقت نماز بودند. همین صحنه را در خیابان عزیزیه در مکه دیدم که پشت در رستوران البیک به جرئت بیش از یکصد نفر غیر ایرانی صف بسته بودند تا وقت نماز عشاء سپری شود و رستوران کار خود را مجددا آغاز کند. حتی در خیابان بن‌سلطان، عرب‌های بومی منتظر باز کردن فروشگاه‌های البسه و غیره بودند. نکته‌ی دیگر، فعالیت پررنگ عوامل وزارت امر به معروف بود؛ درواقع مسأله‌ی تعطیلی شهر هنگام اقامه نماز، بیش از آنکه رفتاری فرهنگی باشد، اقدامی سرهنگی است! عوامل مذکور با ماشین‌های آرم‌دار خود مقابل فروشگاه‌های بزرگ توقف کرده و با بلندگو دستور بستن درب‌های فروشگاه‌ها را صادر می‌کنند. این موضوع چنان صوری است که بعضی از فروشگاه‌های بسیار بزرگ که امکان بیرون کردن مشتریان خود را ندارند، درها را می‌بندند تا مشتریان داخل فروشگاه اجناس خود را انتخاب نمایند و فقط صندوق‌ها برای یک ربع ساعت تعطیل است.

از سر کنجکاوی، شام را در رستوران مک دونالد خوردیم. غذای آن نسبتا معمولی بود اما قیمت آن نسبت به ایران مناسب‌تر بود. تجربه صرف غذا در مکه و مدینه از این جهت جالب است که با قوانین اجتماعی آنها آشنا می‌شوید. در این شهرها فقط رستوران‌هایی از خانواده یا خانم‌ها پذیرایی می‌کنند که دارای سالن مجزایی برای این منظور باشند. این سالن دارای کادر مستقل و ورودی مجزاست. اما مسأله به همین‌جا ختم نمی‌شود؛ داخل سالن، فضای نشیمن هر خانواده به صورت یک باکس با پرده و پارتیشن به نحوی از فضای کلی رستوران جدا شده است. البته کشیدن پرده اجباری نیست اما بودن آن ضروری است. در خیابان مذکور کافی‌شاپ و کافه‌های لوکسی وجود دارد که فقط آقایان از آنها استفاده می‌کنند. همچنین در مدینه کازینو هم هست اما باید بدانید که واژه کازینو برای کافه‌ها و قهوه‌فروشی استفاده می‌شود و معنای متداول آن را ندارد.

هرچند که زیارت در چنین مسافرتی یک اصل است اما به گمان من باید از این فرصت حداکثر استفاده را برد. لذا برای شب دیگری با راهنمایی مدیر کاروان و همراهی همان دوستان، شهر مدینه مفصل گشتیم. راننده‌ی سعودی، تمام نقاط مهم شهر را به ما نشان داد؛ بازار بزرگ کتاب و محصولات فرهنگی، میوه و تره‌بار و از همه جالب‌تر، بازار حیوانات خانگی! در این بازار که به شکل یک قلعه طراحی شده بود و ما با ماشین از داخل آن عبور کردیم، علاوه بر ماکیان و پرندگان حلال گوشت یا تزئینی، حیواناتی نظیر سگ و خرگوش هم وجود داشت. حتی سگ‌های پشمالو و کوچولو که هرجایی انتظار دیدن آنها می‌رود جز شهر مدینه که به شدت تحت ریاست مفتیان و روحانیون وهابی قرار دارد.

پس از عبور از مناطق مذکور، راننده ما را به نقطه‌ای بلند برد که از فراز آن شهر قابل مشاهده بود. در این جاده‌ی آسفالته که هیچ چراغ و امکاناتی وجود نداشت چندین ماشین توقف کرده بود و سرنشینان آنها که همگی مردان بودند روی زمین نشسته و قلیان می‌کشیدند. مقصد نهایی این گشت شبانه، یکی از حدیقه‌های شهر بود. حدیقه در عربی به معنای باغ است و البته این نام را برای پارک‌ها و بوستان‌های شهری هم استفاده می‌کنند ولی معنای اصطلاحی آن تفرجگاه‌های نسبتا بزرگ و زیبایی است که می‌توان آنها را به رستوران‌های سنتی در نقاطی نظیر درکه و دربند تشبیه کرد. در شهر خشک و کم آبی مثل مدینه، چندین حدیقه وجود دارد که بخش زیادی از ساکنان شهر، شب‌ها را در آنجا می‌گذرانند. حدیقه‌ای که راننده ما را به آنجا برد در ابتدای جاده‌ی جده قرار داشت و فضایی خانوادگی داشت به همین دلیل او نمی‌توانست وارد آنجا شود. در مقابل درب ده‌ها اتومبیل پارک بود. فضای داخلی با درختان نخل تزئینی و درختچه‌های گرمسیری سرسبز شده بود. در دو طرف باغ، دو ردیف سوئیت‌های مبله با معماری سنتی قرار داشت که هر کدام به تلویزیون با ارتباط ماهواره‌ای و کولر گازی مجهز بود. در فضای میانی باغ، دو ردیف چندتایی آلاچیق‌های سنتی از جنس سیاه‌چادرهای عشایر با قرار داشت که همگی آنها پر بود و ما ناچار شدیم در یکی از سوئیت‌ها چند دقیقه‌ای استراحت کنیم. کباب ماهی، قلیان، چای و دیگر غذا و نوشیدنی‌ها در این حدیقه عرضه می‌شد اما قیمت‌ها با شهر بسیار فاصله داشت. نکته‌ی مهم دیگر مسأله‌ی حریم خصوصی در این باغ خانوادگی بود. آلاچیق‌ها به نحوی محصور بود که زنان می‌توانستند بدون حجاب داخل آنها بنشینند اما همسرم متوجه نکته جالبی شد؛ به رغم رفت و آمد کارگران مرد برای بردن غذا به داخل آلاچیق، بعضی زنان بدون حجاب در آنجا نشسته بودند. در واقع قوانین سرسختانه‌ی حجاب در فضاهای عمومی اعمال می‌شود و رفتارهای متعارض را می‌توان در چنین جاهایی مشاهده کرد.

آخرین توقف در مدینه پیش از عزیمت به مکه، حضور در مسجد شجره به منظور محرم شدن بود. از آنجایی که توقف در این مسجد چندساعتی به طول می‌انجامید، فرصتی دست داد تا به همراه اغلب آقایان و در معیت روحانی کاروان به چاه‌های حضرت علی (ع) موسوم به بئر علی سر بزنیم. این مجموعه که در حال حاضر یک چاه فعال دارد و آب آن به دلیل شیرینی و قابل شرب بودن در بطری فروخته می‌شود، در مجاورت مسجد شجره قرار دارد اما اغلب روز بسته است و گاهی هنگام نماز باز می‌شود چون داخل محوطه‌ی آن مسجدی کوچک به نام خلیفه دوم ساخته شده است. این نکته را هم بگویم که در مکه و مدینه به ویژه در هتل‌ها، تمام بطری‌های آب، تولید عربستان است و در واقع محتوای آنها، آب قابل آشامیدنی است که از همین چاه‌ها به دست آمده و با آب معدنی متفاوت است. بطری‌های آب معدنی خارجی را می‌توان از فروشگاه‌ها خریداری کرد ولی برای آب‌های معمولی هیچ محدودیتی وجود ندارد و به وفور در هتل‌ها در اختیار زائران قرار دارد.

با عزیمت به مکه، درواقع سفر معنوی عمره رنگ و بوی دیگری پیدا کرد اما مکه هم حکایتی دارد که امیدوارم فرصت کنم تا گفتنی‌های آن را برایتان بازگو نمایم.

  نظرات ()
مطالب اخیر سفرنامه آلمان (1): کلن و لیمبورگ سفر به هلند(2): لیدن، آمستردام و اوترخت سفر به هلند (1): کشور آب و دوچرخه بلژیک؛ کشور دو ملت یادداشت‌های پاریس(5): عادت‌های خوب و بد فرانسوی‌ها یک رویداد و چند روایت یادداشت‌های پاریس (4): شهر غریبه‌های مشهور یادداشت‌های پاریس (3): بهار دیرهنگام یادداشت‌های پاریس (2): کوچولوهای پاریس یادداشتهای پاریس(1): پاریس منفی یک
دوستان من مهار بيابان زايي سفرنامه‌های پرنیان يادداشتهاي يک کوهنورد حیات وحش ایران مقالات صدري زاده کهن دژ ديده بان محيط زيست ايران سرزمين کوهستان مطالعات زيستی For nature با طبيعت پسر شمالی چرخ به چرخ ميستان سبز کمکی آراز روستاي صخره اي ميمند کلاهه سفرنویس ـ شهريار شهر من ایلام موسسه نبض سبز حيات سفر در طبيعت ايران دردسرهاي يك دامپزشك Birding in Iran(حبيبي) نگاهي به طبيعت آتر: ايران و گردشگري هيئت كوهنوردي رودبار رازكوه پيك محيط زيست شبهاي الموت ایران را بگردیم... (محمد) عاشق مسافرت محيط‌ زيست و آثارباستاني ايلام روزنوشت‌هاي محمود دهقاني گردش (علي‌اكبر مرادان) گرمه نون بوی کوچ، بوی سفر، بوی راه طبیعت مینوی ایران کیجا قصه گو پرتال زیگور طراح قالب