صادق حیدری نیا
تماس با من
پروفایل من
نویسنده (های) وبلاگ صادق حیدری نیا
آرشیو وبلاگ
      گردش در طبیعت ایران (سفرنامه‌هایی از دریچه‌ی تاریخ و طبیعت ایران و جهان)
سفرنامه چالدران و قره‌کلیسا (طاطائوس) نویسنده: صادق حیدری نیا - ۱۳۸۸/۱۱/۱٠

قرار گرفتن در میان دشت چالدران و ایستادن بر فراز مزار سربازان ایرانی، احساسی مملو از غرور و حسرت در وجود آدمی پدید می‌آورد. اینجا آرامگاه دو تن از عالمان و مجاهدان ایرانی است که جانشان را در راه وطن فدا کرده و پیکرشان را ـ نه در کنج زیارتگاه ـ که در میدان معرکه به خاک میهن سپرده‌اند و امروز این مزار خود زیارتگاهی شده است با بنایی شش گوش چون تربت سالار شهیدان.

 


 

طبق قرار قبلی همراه با سرکارخانم دکتر عروجی و آقای صمدی، دوشنبه صبح 11 آبان ماه عازم تبریز شدم. ساعت حدود هشت ونیم صبح بود که به دانشگاه رسیدم. یک دستگاه پاترول مقابل دانشکده آماده حرکت بود. طبق برنامه می‌بایستی از خوی، چالدران و قره‌کلیسا دیدن می‌کردیم و به تبریز بازمی‌گشتیم. حرکت کمی با تأخیر همراه بود که یکی از دلایل آن تأخیر پرواز من به تبریز بود. ساعت حدود 11 صبح بود که به خوی رسیدیم. در این شهر کهن و تاریخی، ابتدا سراغ دروازه سنگی را گرفتیم. از دفعه‌ی آخری که به آنجا آمده بودم حدود 10 سال می‌گذشت. بافت تاریخی بازار در این سالها نسبتا احیا شده بود و حریم دروازه سنگی هم از معارضین قبلی خالی بود.

دروازه سنگی خوی

دروازه سنگی خوی که از نمونه‌های باقیمانده دروازه حصار تدافعی شهرهای قدیمی است، در جنوب شرقی شهر خوی قرار دارد که هم اکنون در داخل شهر خوی واقع شده است. در سمت شمالی بنا، بافت قدیمی شهر یعنی بازار خوی قرار دارد و در سه ضلع دیگر دروازه، ساختمان‌های نوساز و بافت مدرن شهر دیده می‌شود. 

منار شمس تبریزی - خوی

این بنا در ابعادی تقریبا مربع شکل به ارتفاع وعرض شش متر بنا شد است و قدمت آن را مربوط به دوره ایلخانان می‌دانند. این دروازه به عنوان ورودی شهر خوی به طرف سلماس استفاده می‌شده و بعضی معتقدند که در دوره قاجار احیا (یا حتی احداث) شده است. در زیر قوس سنگی سمت جنوبی در طرفین دروازه نقش دو شیر بصورت بی تحرک و ساده حجاری شده است. دومین مقصد ما در خوی، منار شمس تبریزی بود. دسترسی به این منار هم در گذشته، صرفا از انتهای یک کوچه نسبتا باریک و طولانی میسر بود که به دلیل برگزاری مراسم و ایجاد حریم تاریخی، همچنین نصب سنگ قبر یادبود شمس تبریزی در محوطه‌ی منار، امروزه فضای جالبی پیدا کرده است.

ورودی کلیسای مریم مقدس - خوی

در اطراف محوطه، سنگ یادبود دانشمند و ادیب فقید، دکتر محمدامین ریاحی و تابلوهایی از اشعار شاعران آذربایجان به چشم می‌خورد. درباره‌ی اصالت این بنا و نسبت آن با شمس تبریزی اقوال متعددی وجود دارد. آنچه هم‌اکنون باقیست، مناری آجری با تزئینات شاخ قوچ و بزکوهی است. کلیسای مریم مقدس، آخرین اثر تاریخی در خوی بود که به سراغ آن رفتیم ولی درب کلیسا قبل بود، در نتیجه بازدید از داخل آن میسر نشد. پس از خروج از خوی راهی چالدران شدیم.

مجمسمه و مزار سیدصدرالدین وزیر شاه اسماعیل صفوی - چالدران

متأسفانه ساعتی به شهر رسیدیم که امکان بازدید از موزه‌ی چالدران میسر نبود. از قضا آن روز، هوای سردی هم بر این شهرها حاکم بود. از روی تابلوهای راهنما و با پرس و جوی محلی، به زیارتگاه سیدصدرالدین رسیدیم. سید صدرالدین وزیر شاه اسماعیل صفوی در کوهپایه شمال شرق سیه چشمه قرار دارد. شکل نقشه خارجی آن شش گوش و فرم داخلی آن مدور است. بنای اولیه (با همین فرهم هندسی) از سنگ عمدتاً سفید با ملاط گل ساخته شده بود. اما اهمیت مقبره فعلی سید صدر الدین به دلیل کاربرد آجر قرمز رنگ در مصالح آن است. سازمان میراث فرهنگی کشور در سال 1378 به دلیل تکریم محل توسط اهالی سیه چشمه با حفظ نقشه مقبره‌ی مکشوفه یک یادمان آجری گنبددار - ملهم از بنای اولیه آن - احداث کرد و وزارت کشور نیز در سال 1376 به پاس احترام به شهدای جنگ چالدران، جنگ شاه اسماعیل صفوی با سلطان سلیم اول پادشاه عثمانی در سال 920 هـ . ق. شهرستان سیه چشمه را به چالدران تغییر نام داد و آن را از بخش به فرمانداری ارتقاء داد. گفتنی است مردم منطقه به زیارت این مکان اهتمام دارند.

نمایی کلی از بنای کلیسای طاطائوس (قره کلیسا)

از چالدران به طرف آخرین مقصد بازدید یعنی قره‌کلیسا حرکت کردیم. کلیسای طاطائوس یا قره‌‌کلیسا یکی از مهم‌ترین آثار تاریخی آذربایجان است که به عنوان نهمین اثر میراث ایران در سی و دومین نشست میراث جهانی یونسکو در کبک کانادا ثبت جهانی شد. در تاریخ ۷ ژوئیه ۲۰۰۸، مجموعه قره کلیسا، شامل سه کلیسای اصلی با نام‌های قره کلیسا یا سنت تادئوس، سنت استپانوس و زور زور در فهرست میراث جهانی یونسکو به ثبت رسید. هرچند که بازدید از قره‌کلیسا و کلیسای سنت استپانوس (غرب جلفا) نسبتا آسان است اما کلیسای زورزور یا بارون، به دلیل واقع‌شدن در محوطه‌ی سد ماکو کمی دور از دسترس بازدیدکنندگان است و متأسفانه تاریکی هوا، امکان سفر ما به این کلیسای زیبا را از بین برد. قره‌کلیسا در جنوب ماکو و ۲۰ کیلومتری شمال شرقی چالدران در کنار روستایی به همین نام واقع شده‌است. در سال ۶۴۴ یا ۶۴۵ هجری قمری تجدید بنا شد. فرمان شاه عباس اول صفوی در حمایت از ارمنیان بر روی سردر آن دیده می‌شود. عباس میرزا ولیعهد فتح‌علی‌شاه نیز تزئیناتی بر آن افزوده‌است.

محراب قدیمی کلیسا که همچنان از آن استفاده می‌شود

ابعاد کلی منطقه قره کلیسا بالغ بر 110 متر در 53 متر است که از دو بخش مذهبی و مسکونی تشکیل گردیده که جملگی در بین دیوارهایی که با سنگ لاشه ساخته شده است محصور بوده و دو بخش مزبور به وسیله دیواری از یکدیگر جدا شده اند که دری بین آن دو جهت ارتباط تعبیه شده است.

بنا به باور رامنه، قره کلیسا، مزار تادئوس (طاطاؤس) مقدس یکی از حواریون عیسی مسیح است. به گفته‌ی رامنه، برای نخستین بار در سال ۴۳ میلادی دو نفر از حواریون به نام‌های طاطاوس و بارتولومئوس از شمال بین النهرین گذشته و برای رساندن پیام مسیح به ارمنستان وارد ایران می‌شوند. «تادئوس مقدس» که یکی از حواریون عیسی مسیح و از بنیان‌گذاران کلیسای ارمنی است، در سال ۶۶ میلادی بخاطر بشارت مسیحیت به قتل رسید. مقبره وی در قره کلیسا قرار دارد و به صورت یکی از زیارتگاه‌های مهم ارمنیان از آن یاد می‌شود. همچنین برابر داستان‌ها، دختر پادشاه ارمنستان از نخستین گروندگان به آیین مسیحیت بوده که در نزدیکی این کلیسا توسط دشمنانش به قتل رسیده و در حال حاضر در دو کیلومتری شمال غربی کلیسا، بر بلندای تپه‌ای، نمازخانه‌ای وجود دارد که طبق گفته‌ها محل شهادت و مدفن وی (ساندوخت/سین‌دخت)، به عنوان نخستین شهیده مسیحی است.

نمازخانه (آرامگاه) کشیش زاکاریا بانی بنای جدید کلیسا در قرن 14 میلادی

این کلیسا امروزه به مناسبت جشنی سالانه، از اول تا سوم مردادماه میعادگاه ارمنیان ایران و حتی کشورهای همسایه است. در هفته اول مرداد ماه، ارمنیان از شهرهای تبریز، ارومیه، تهران، اصفهان، قزوین و... به صورت گروهی و خانوادگی به قره کلیسا می‌آیند. علاوه بر ارمنیان، خانواده‌هایی از آشوریان و به ندرت خانواده‌های کاتولیک هم در این جشن شرکت می کنند. یکی از آداب پسندیده در طول زیارت سه روزه، آیین‌های غسل تعمید کودکان و نوجوانان ارمنی در این کلیسا است. زیرا عده‌ای براین عقیده اند که تعمید کودکانشان در نخستین کلیسای حضرت مسیح و محل شهادت حواری آن حضرت، همراه با خیر و برکت است.

آرامگاه ساندوخت، دختر پادشاه ارمنستان و نخستین شهیده مسیحی در نزدیکی قره کلیسا

بر اساس کتیبه ای که کنار محراب به خط ارمنی قدیم نگاشته شده است، کشیشی به نام زاکاریا در سال 1319 میلادی به زلزله مهیبی اشاره می کند که کلیه بنای قره کلیسا را تخریب می کند تا جایی که هیچ اثری از بنای اولیه باقی نمی ماند. اما زاکاریا تصمیم می گیرد در عرض 10 سال کلیسای ویران شده را بازسازی و مرمت کند و چیزی که اکنون از این کلیسا باقی مانده ماحصل تلاش های این کشیش بوده است. امروزه بر فراز تپه‌ای مشرف به کلیسا که با راه نستا هموار و باریکی می‌توان به آن رسید، دو نمازخانه قرار دارد که یکی‌ از آنها متعلق به مزار کشیش زاکاریا است. متأسفانه بسیاری از بازدیدکنندگان به این بخش سری نمی‌زنند اما برای رسیدن به این بلندی بیست دقیقه پیاده‌روی واقعا ارزش دارد. 

 

  نظرات ()
مطالب اخیر سفرنامه آلمان (1): کلن و لیمبورگ سفر به هلند(2): لیدن، آمستردام و اوترخت سفر به هلند (1): کشور آب و دوچرخه بلژیک؛ کشور دو ملت یادداشت‌های پاریس(5): عادت‌های خوب و بد فرانسوی‌ها یک رویداد و چند روایت یادداشت‌های پاریس (4): شهر غریبه‌های مشهور یادداشت‌های پاریس (3): بهار دیرهنگام یادداشت‌های پاریس (2): کوچولوهای پاریس یادداشتهای پاریس(1): پاریس منفی یک
دوستان من مهار بيابان زايي سفرنامه‌های پرنیان يادداشتهاي يک کوهنورد حیات وحش ایران مقالات صدري زاده کهن دژ ديده بان محيط زيست ايران سرزمين کوهستان مطالعات زيستی For nature با طبيعت پسر شمالی چرخ به چرخ ميستان سبز کمکی آراز روستاي صخره اي ميمند کلاهه سفرنویس ـ شهريار شهر من ایلام موسسه نبض سبز حيات سفر در طبيعت ايران دردسرهاي يك دامپزشك Birding in Iran(حبيبي) نگاهي به طبيعت آتر: ايران و گردشگري هيئت كوهنوردي رودبار رازكوه پيك محيط زيست شبهاي الموت ایران را بگردیم... (محمد) عاشق مسافرت محيط‌ زيست و آثارباستاني ايلام روزنوشت‌هاي محمود دهقاني گردش (علي‌اكبر مرادان) گرمه نون بوی کوچ، بوی سفر، بوی راه طبیعت مینوی ایران کیجا قصه گو پرتال زیگور طراح قالب